گروه آموزشی تاریخ

کشف روستای 8 هزار ساله در خرم‌دره

کاوش‌های باستان‌شناسی در تپه خالصه و یافته‌های بدست‌آمده از این محوطه باستانی از قبیل معماری خشتی، تدفین و حتی توکن‌ها و ژتون‌های گلی باعث شده تا باستان‌شناسان فرضیات خود را در خصوص وجود روستایی 8 هزار ساله در منطقه قوت ببخشند. احتمالا باستان‌شناسان در این خرم‌دره با یک جامعه کشاورزی و دام‌پروری مواجه شدند، اما هنوز سئوال‌های زیادی دراین‌باره وجود دارد.

خرم دره

خبرگزاری میراث فرهنگی _ گروه میراث فرهنگی _ حسن ظهوری _ کاوش‌های باستان‌شناسی در تپه خالصه خرم‌دره، در استان زنجان، منجر به کشف استقرارهای موقت دوره نوسنگی احتمالا روستایی متعلق به 8 هزار سال قبل شد. این کاوش‌ها تا کنون دو تدفین، مقادیر زیادی سفال، توکن‌ها، ژتون‌های گلی، پیکرک‌های حیوانی و گیاهی و بسیاری یافته‌های دیگر به همراه داشته است.

«حمیدرضا ولی پور»، سرپرست هیات کاوش در تپه خالصه خرم‌دره با اعلام این مطلب به CHN گفت: «کشف دو تدفین در زیر کف منازل که یکی از آن‌ها به یک نوزاد تعلق دارد و احتمالا خمره‌ای بوده باشد، به همراه کشف معماری با استفاده از مصالح چینه و خشت خام، ابزارهای سنگی و استخوانی، توکن‌ها و ژتون‌های گلی، پیکرک‌های حیوانی گلی و مهره‌های سنگی از جمله مهم ترین یافته‌های کاوش تا کنون هستند.»

وی در ادامه گفت: «به احتمال خیلی زیاد ما در تپه خالصه با یک استقرار دائم و روستایی متعلق به 8 هزار سال قبل مواجه هستیم که تاکنون این کاوش‌ها در داخل محدوده روستای دوره نوسنگی در حال انجام است و کاوش برای دسترسی به لایه‌های زیرین ادامه دارد.»

تپه خالصه در منطقه‌ای سر سبز در میان باغات شهر خرم دره واقع شده است. فصل نخست کاوش‌های باستان‌شناختی این محوطه از اول مرداد ماه سال جاری شروع شده و تا پایان آبان ماه ادامه خواهد داشت.

از جمله مهمترین یافته‌های باستان‌شناسی بدست‌آمده در این تپه باستانی مقادیر زیادی سفال است که می‌تواند اطلاعات مفیدی در اختیار باستان‌شناسان قرار دهد.

ولی پور در این‌باره گفت: «بر اساس مطالعات مقدماتی روی سفال‌های این محوطه می‌توان عنوان کرد که این سفال‌ها بیشتر دارای شاخصه‌های محلی و بومی‌هستند تا شاخصه‌های فرا منطقه‌ای. به عبارت دیگر برخی از فرم‌های سفالی این محوطه تاکنون در مناطق دیگر دیده نشده است.»

درصد اعظمی‌از سفال‌های بدست‌آمده ساده و بدون نقش هستند و سفال‌های منقوش قرمز و نخودی با نقوش هندسی و گیاهی کمتر از 10 درصد سفال‌ها را شامل می‌شوند.

ولی‌پور در ادامه گفت: «پیدا شدن سفال‌های خام و پخته نشده، چانه‌های گل، جوش کوره و شواهد دیگر حکایت از این دارد که ساکنین این محوطه سفال‌های مورد نیاز خود را در محل می‌ساخته‌اند.»

با توجه به بومی‌بودن سفال‌ها و سایر ویژگی‌ها از جمله تکنیک ساخت، خمیره و پوشش سفال به نظر می‌رسد این سفالها به شیوه خانگی تولید شده‌اند.

سرپرست هیات کاوش با اشاره به سئوال‌های باقی‌مانده در محوطه گفت: «تیم کاوش هنوز مطمئن نیست که این محوطه آثار فاز‌های مختلف دوره نوسنگی را در خود دارد یا اینکه این مکان یک محوطه تک دوره است. کاوش در لایه‌های زیرین می‌تواند پاسخ این سؤال را مشخص سازد.»

با توجه به وجود شواهد مستقیم استفاده از گندم و جو در این مکان، کمبود برخی از ابزار‌های سنگی مانند تیغه‌های سنگی، دست آس و سنگ آسیاب در میان یافته‌ها که از مشخصات جوامع کشاورز و دامدار است از موارد پرسش برانگیز است.

هیات باستان‌شناسی معتقد است که احتمالا با روستایی مواجه هستند که شغل اهالی آن کشاورزی دام‌پروری بوده باشد. اما هنوز شواهد کافی مانند کشف ابزار مخصوص کشاورزی مانع از تایید کامل این نظریه شده است.

همچنین هیات باستان‌شناسی با کشف مقادیر زیادی تیغه‌ها و ابزار سنگی، هنوز برخی تیغه‌های سنگی مرسوم دوره نوسنگی را در این محوطه شناسایی نکردند که این نیز یکی از سئوال‌های باستان‌شناسان در محوطه است.

ولی‌پور درباره قدمت و تاریخ گذشته بر این محوطه باستانی گفت: «هرچند به نظر می‌رسد که تاریخ احتمالی استقرار در این محل به حدود هزاره ششم پیش از میلاد برسد؛ تیم کاوش امیدوار است با انجام آزمایشات کربن 14 و سایر آزمایشات گاه شناختی تاریخ دقیق‌تر استقرار در این محوطه را آشکار سازد.»

مطالعه روی مواد فرهنگی دیگر از جمله دانه‌های گیاهی و استخوان‌ها آگاهی هیات باستان‌شناسی را در باره ابعاد مختلف اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی جوامع ساکن در این منطقه افزایش خواهد داد.

ولی‌پور درباره شیوه مطالعات انجام شده روی این دانه‌هی گیاهی گفت: «تیم کاوش برای نخستین‌بار در ایران از دستگاه مکانیکی شناور سازی دانه‌های گیاهی که از جمله طرح‌های ارائه شده به جشنواره خوارزمی‌است، برای استحصال دانه‌های گیاهی بهره می‌برد. با استفاده از این دستگاه علاوه بر صرفه جوئی در انرژی، کمیت و کیفیت دستیابی به دانه‌های گیاهی و مواد سنگین به حد قابل توجهی نسبت به روش‌های مشابه در کاوش‌های باستان‌شناختی افزایش یافته است.»  

مطالعات باستان شناختی در مناطق فلات مرکزی ایران، زاگرس مرکزی و شمال غرب کشور اطلاعات فراوانی از الگوهای استقراری، توالی فرهنگ‌ها و تغییرات فرهنگی دوره‌های مختلف پیش از تاریخ در اختیار محققان باستان شناس قرار داده است.

بر اساس این مطالعات پرسش‌های فراوانی نیز در باره ارتباطات فرهنگی، گسترش فرهنگ‌ها و الگوهای تغییر در این مناطق و بین آن‌ها ارائه شده است. یکی از مناطق طبیعی فرهنگی بین سه منطقه یاد شده کریدور میانه- زنجان – خرم دره/ ابهر است که تا کنون اطلاعات باستان شناختی در باره توالی فرهنگ‌ها و الگوهای استقراری در این منطقه بسیار ناچیز و برای برخی دوره‌ها در حد صفر است.

این منطقه طبیعی فرهنگی مهم‌ترین راه دسترسی مرکز فلات ایران به منطقه شمال غرب کشور است و کمبود اطلاعات باستان‌شناختی از آن موجب شده است تا برخی از تحلیل‌های باستان‌شناختی در رابطه با چگونگی گسترش فرهنگ‌ها و گستره گونه‌های مختلف مواد فرهنگی با مشکل مواجه شود.

با آگاهی از این مسئله باستان‌شناسان از حدود یکسال قبل مطالعه محوطه‌های پیش از تاریخی منطقه را آغاز کردند. پس از مطالعات مقدماتی که شامل بازدید از محوطه‌ها و بررسی مواد فرهنگی سطحی آنها می‌شد دو محوطه که دارای آثاری از دوره‌های نوسنگی تا دوران تاریخی بودند برای کاوش‌های باستان شناختی و آگاهی از توالی فرهنگ‌های پیش از تاریخی در این منطقه انتخاب شد.

 تپه خالصه یکی از این محوطه‌ها است که آثاری از دوره‌های مس سنگی و نوسنگی را در خود دارد. با پیشنهاد کاوش این محوطه به پژوهشکده باستان‌شناسی و با موافقت ریاست پژوهشکده و ریاست دانشگاه آزاد اسلامی‌واحد ابهر فصل نخست کاوش‌های باستان‌شناختی این محوطه در قالب کاوش‌های پژوهشی دانشگاه ازاد اسلامی‌واحد ابهر و با شرکت دانشجویان دوره کارشناسی باستان‌شناسی این واحد در حال انجام است.

سند ازدواج امیرکبیر مرمت شد

خبرگزاری میراث فرهنگی _ گروه میراث فرهنگی _ سند ازدواج میرزا تقی خان امیرکبیر با خواهر ناصرالدین شاه قاجار توسط کارشناسان موزه ملی ملک مرمت شد.

به گزارش روابط عمومی کتابخانه و موزه ملی ملک، این سند تاریخی که بر اثر عواملی چون آلودگی های بیولوژیکی و شرایط نامطلوب نگهداری به شدت آسیب دیده بود، پس از مستند نگاری، طرح برداری و طراحی های اولیه مرمت شد.

این مرمت شامل اقداماتی چون ضدعفونی کردن اثر، اسید زدایی، استحکام بخشی، موزون سازی رنگی، ایجاد لایه های پشتیبانی و تثبیت نهایی اثر بوده است.

سند ازدواج امیرکبیر که تاریخ22 ربیع الاول سال 1265 قمری ذیل آن خوانده می شود، با خط نستعلیق روی کاغذی به ابعاد 5/131 در 5/93 سانتی متر نوشته شده و پیرامون آن با طلا ، شنگرف و لاجورد تذهیب شده است.

میرزا تقی خان امیرکبیرکه  در فاصله سال های 1264 تا 1268 هجری قمری صدراعظم ناصرالدین شاه قاجار بود، در سال 1265 خواهر شاه را به عقد ازدواج خود درآورد تا از این طریق پیوند مستحکم تری را با خانواده سلطنتی برقرار کند. با این وجود، این وصلت سیاسی سودی به حال امیر نداشت و او درپی تطئه چینی گروهی از درباریان که مهدعلیا مادر همسرش نیز جزء آنان بود، ابتدا از صدارت عزل شد و سپس به قتل رسید.

طبق مفاد سند ازدواج امیر کبیر، ملک زاده خانم، یگانه خواهر تنی ناصرالدین شاه قاجار با مهریه یک جلد قرآن و "هشت هزارتومان نقد اشرفی ناصرالدین شاهی که هرشاهی هیجده نخود وزن دارد" به عقد اتابک اعظم میرزاتقی خان درآمده است. در ذیل این سند، مهر امیرکبیر با عبارت "الملک الحق المبین. عبده محمدتقی" دیده می شود. همچنین دو شاهد ازدواج که مهر خود را ذیل عقدنامه زده اند عبارت اند از "محمود بن محمد علی" و "ابوالقاسم حسنی الحسینی"

سند ازدواج امیرکبیر یکی از هزاران اثر مکتوب تاریخی است که توسط حاج حسین ملک، بزرگ ترین واقف تاریخ معاصر ایران گردآوری و در سال 1316 خورشیدی برای استفاده عموم مردم وقف آستان قدس رضوی شد. این سند طی ماههای تیر، مرداد و شهریور به همراه هشت اثر تاریخی دیگر توسط مرمتگران موزه ملی ملک مرمت شد.